Veruit de meeste beslissingen die je neemt, gaan onbewust. Denk maar eens aan de ‘beslissing’ om je hoofd te draaien als je ineens links een toeterende auto hoort, of om je oren te spitsen als iemand ergens anders in een drukke kamer je naam zegt. Daar hoef je niet bij na te denken. Je brein gebruikt zogenaamde heuristieken om dit te regelen. Heuristieken kun je zien als een soort automatische methode op een probleem – ‘Getoeter! Wat nu?’ of ‘Huh, mijn naam! Wat zeggen ze?’ – op te lossen. Je hoeft dus niet bewust te gaan uitvogelen wat er gedaan moet worden: je brein zorgt ervoor dat je volautomatisch de juiste handeling uitvoert. Lekker makkelijk, en lekker snel. Je wordt er bovendien niet moe van.
Is een probleem echter te ingewikkeld voor je heuristieken, dan treedt Plan B in werking. Je gaat nu nadenken over wat er aan de hand is, bewust en doelmatig. Dat gebeurt bijvoorbeeld als je een ingewikkelde vergelijking moet oplossen, of wilt beslissen of je het ene huis of het andere huis gaat kopen. Je wikt en weegt, en uiteindelijk neem je – hopelijk – een verstandige en juiste beslissing. Het duurt lang en kost moeite, maar uiteindelijk heb je ook wat: je hebt rationeel bezig geweest.
In zijn boek Het slimme onbewuste laat Nijmeegse hoogleraar Ap Dijksterhuis laat zien dat het bewustzijn slechts een kleine rol speelt bij wat wij doen. In zijn boek bindt Dijksterhuis de strijd aan met de ideeën van Descartes en wordt het onbewuste gerehabiliteerd. Volgens de filosoof Descartes bestond het onbewuste uberhaupt niet. Volgens Dijksterhuis is het tijd dat het onbewuste definitief uit het verdomhoekje komt. Volgens Dijksterhuis is het namelijk juist het onbewuste dat vrijwel alles doet dat psychologisch van belang is. Ons bewustzijn krijgt alleen maar de memo achteraf.
Dijksterhuis gaat dieper in op de rol van het onbewuste bij waarneming, meningen, beslissingen, creativiteit en gedrag. Met betrekking tot het onbewust beslissen gaat men er vaak vanuit dat men tot een betere beslissing komt als men er langer bewust over nadenkt. Volgens Dijksterhuis leidt bewust nadenken inderdaad tot de beste keuze in het geval van eenvoudige beslissingen (bijvoorbeeld de aankoop van een fles shampoo in een supermarkt).
Bij complexere beslissingen (bijvoorbeeld de aanschaf van een digitale spiegelreflexcamera) is het beter om de hulp van het onbewuste in te schakelen. Nadat alle belangrijke informatie is verzameld, laat je het onbewuste het werk doen en slaap je er als het ware een nachtje over. Vervolgens neem je een besluit.
We zien ons onbewuste vaak als ondergeschikt, niet meer dan een hulpje van het bewustzijn vol verdrongen herinneringen en dierlijke driften. Ap Dijksterhuis laat zien dat dit niet klopt. Met 20.000 keer meer capaciteit dan ons bewustzijn bepalen onbewuste processen in ons brein ons gedrag, denken en gevoel.
