Innoveren - flexibiliseren en anders organiseren van onderwijs

Met onze school gaat het fantastisch! 

We doen het geweldig en we hebben op dit moment geen enkele behoefte aan innovatie. Waarom zouden we veranderen als het ons zo ontzettend voor de wind gaat?

Een goede vraag. Waarom zou je risico lopen met iets anders, als de huidige aanpak prima werkt?

Je kunt allerlei redenen vinden om niet te innoveren. We hebben het te druk. Dit is niet het juiste moment. We hebben het niet nodig, de zaken gaan goed.

Hoe veel redenen je ook bedenkt, de feiten blijven hetzelfde. Of wij nu veranderen of niet, de hele wereld om ons heen zal uiteindelijk veranderen. Of wij het nu leuk vinden of niet. De belangrijke vraag hierbij is: zijn wij bereid om een (voor)sprong te nemen in het onbekende. Of zijn wij een organisatie, die lijdzaam zijn lotsbeschikking afwacht.

Elke school kan innoveren. Innovatie draait niet alleen om een nieuwe aanpak of (flex)model. Het gaat daarbij vooral om het creëren van rust en ruimte, meer keuzevrijheid voor onze leerlingen, een grotere gerichtheid op relaties en eigen competenties, en aandacht voor een feedback naar leerlingen. Het gaat vooral het om experimenteren, leren en het uitproberen van nieuwe (onderwijs)ideeën, om zo meerwaarde te creëren voor de leerlingen, ouders en organisatie.

Succesvolle innovaties
Hoe gaan we onze onderwijsorganisatie flexibiliseren en anders organiseren? Hoe kunnen we bestaande structuren doorbreken, zodat professionele ruimte ontstaat voor docenten en leerlingen om te werken vanuit eigen leervragen? Hierbij hangt het succes van (school)organisaties in toenemende mate af van succesvolle innovaties.

"Het zijn niet degenen die het sterkst of het snelst zijn die uiteindelijk overleven, maar degenen die zich het best aanpassen aan nieuwe omstandigheden."

Charles Darwin, 1859.

Activerende werkvormen

Een activerende werkvorm is de manier waarop de docent vorm geeft aan de onderwijsleersituatie.

Activerende werkvormen zetten leerlingen actief aan het werk met de lestof, waarbij ze studievaardigheden ontwikkelen en waarbij gebruik wordt gemaakt van praktijksituaties. 

Activerende werkvormen zijn in te delen in verschillende groepen, zoals instructievormen, interactievormen, discussievormen, opdrachtvormen, samenwerkingsvormen, schrijfopdrachten en spelvormen.

Motivatie vergroten bij leerlingen

Opmerking van een leerling op een forum: 
'Ik heb echt totaal geen motivatie voor mijn school. Om bijvoorbeeld te gaan leren, en ik heb er totaal geen plezier in. Ik wil wel maar kan het gewoon niet opbrengen om me huiswerk te gaan maken. Heeft iemand misschien tips of ideeën uit eigen ervaring?'

De Inspectie van het Onderwijs onderzocht hoe het onderwijs op scholen voor voortgezet onderwijs bijdraagt aan de motivatie van de leerlingen. Nederlandse leerlingen zijn namelijk minder gemotiveerd om te leren dan leerlingen in veel andere landen, zo bleek uit eerder onderzoek. 

De inspectie van het onderwijs (ministerie van onderwijs) heeft in 2019 m.b.t. dit thema een interessant document gepubliceerd rondom het thema: 'Motivatie om te leren -  Motiverende kenmerken van het voortgezet onderwijs'.

https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/rapporten/2019/07/18/motivatie-om-te-leren

Motivatie vergroten bij leerlingen door de volgende tien motiverende elementen:

Basisvoorwaarde	Kenmerk	Toelichting
Veiligheid en zekerheid	1) De school zorgt voor een veilige omgeving met een ordelijk leerklimaat voor leerlingen.	Veiligheid is ten eerste van belang in het klaslokaal. Maar ook buiten de klas, in en om het schoolgebouw is veiligheid belangrijk. Onder veiligheid verstaan we de sociale, fysieke en psychische veiligheid. Met een ordelijk leerklimaat bedoelen we dat de school- en klassenregels worden nageleefd, dat een docent orde kan houden en dat leerlingen ongestoord kunnen leren.
Competentie	2) Het onderwijs is doelgericht.	Bij doelgericht onderwijs is het voor de leerlingen duidelijk wat ze op korte en langere termijn moeten beheersen. Het gaat hierbij niet om doelen als het examen halen, overgaan of een voldoende halen voor een proefwerk, maar om concrete kennis en vaardigheden. Tijdens de gehele les hebben leerlingen deze doelen helder voor ogen.
	3) De school biedt een uitdagend leerstofaanbod.	Het ‘leerstofaanbod’ betreft hier de inhoudelijke kennis en vaardigheden die leerlingen op school leren. We bedoelen hier dus niet de gehanteerde didactiek of de gebruikte werkvormen. Een uitdagend leerstofaanbod is passend (sluit aan bij voorkennis en belevingswereld), interessant/aansprekend/breed en ligt op een hoog maar (indien de leerling zich inspant) haalbaar niveau.
	4) De leerlingen worden gestimuleerd ‘hogere denkvaardigheden’ te gebruiken.	Een van de bekendste manieren om denkvaardigheden in te delen is de taxonomie van Bloom. Bloom benoemt analyseren, evalueren en creëren als hogere denkvaardigheden. Bij leerlingen in alle sectoren van het voortgezet onderwijs kan een beroep worden gedaan op hogere denkvaardigheden. Voor sommige sectoren moet dan de opdracht niet te moeilijk zijn. Het is daarom zinvol om verschil te maken tussen het niveau van denken (hogere denkvaardigheden) en de moeilijkheidsgraad van de opdracht.
	5) De leerlingen krijgen effectieve/constructieve feedback.	Feedback (terugkoppeling) kan worden gegeven door een leraar, door medeleerlingen (‘peer feedback’), door ouders of door leermiddelen (ICT). Vooral het geven van aanwijzingen en het stimuleren van gewenst gedrag  (‘reinforcement’) zijn effectief. Dit versterkt de intrinsieke motivatie van leerlingen om leerdoelen te behalen. Vooral positieve feedback is effectief. Effectieve feedback is gericht op de taak, overzichtelijk, specifiek, eenvoudig, objectief en gericht op het bereiken van doelen. Er zit weinig tijd tussen de geleverde prestatie en het moment van feedback.
	6) De school laat zien dat ze hoge verwachtingen heeft van leerlingen (kansenonderwijs).	Zowel de school als de leraar kan hoge verwachtingen tonen. Verwachtingen zijn van invloed op de resultaten. Bekend is het ‘Pygmalion effect’ (al in 1968, Rosenthal & Jacobsen). Verwachtingen worden via verbale en non-verbale communicatie overgebracht op de leerlingen. Door deze communicatie wordt het voor een leerling duidelijk wat er van hem of haar verwacht wordt en zal hij of zij zich zo gaan gedragen (‘Selffulfilling Prophecy’). Wanneer er sprake is van hoge verwachtingen zal de leerling eerder geneigd zijn om die verwachtingen waar te maken. Dit uit zich in een warme interactie, een uitdagender lesaanbod, meer complimenten en kwalitatief sterke feedback.
	7) De leerlingen doen succeservaringen op.	Het ervaren van succes stimuleert het gevoel van bekwaamheid en daarmee motivatie. De school en de leraren zorgen ervoor dat leerlingen successen behalen, door opdrachten niet te makkelijk maar ook niet te moeilijk te maken.
Verbondenheid	8) Er is sprake van een positieve relatie tussen school en leerlingen.	Er is sprake van een positieve relatie als leerlingen zich verbonden voelen met de school, de leraren en de andere leerlingen. Ze horen erbij. Leerlingen voelen zich gezien en gehoord door de leraar.
Autonomie	9) De leerlingen hebben regie over hun leerproces.	Leerlingen krijgen in toenemende mate en waar mogelijk verantwoordelijkheid voor hun eigen leerproces. De rol van de school dan wel de leraar verschuift van een sturende naar een meer begeleidende rol.
	10) De leerlingen hebben een perspectief op de toekomst.	Voor de motivatie is het belangrijk dat een leerling op zijn/haar plek zit en een aantrekkelijk toekomstperspectief heeft (kans op schoolsucces, vervolgstudie of werk). De leerling heeft daar zelf over nagedacht en heeft het perspectief zelf geformuleerd.

De wet van Campbell - blijven we afrekenen en leren we dan niets?

Het Nederlandse onderwijs is vooral gericht op toetsen en resultaten en het leerdoel ontbreekt vaak.

De Amerikaan Donald Thomas Campbell was filosoof en sociale wetenschapper (1916-1996). Hij staat bekend om zijn werk in de methodiek en zijn onderzoek naar toetsen en resultaten.

De wet van Campbell stelt dat hoe meer we leerlingen afrekenen op cijfermatige maatstaven, hoe meer ze hun best zullen doen om de cijfers op te poetsen, zelfs ten koste van wat ze eigenlijk moesten doen.

Als toetsen en resultaten het streven worden van onderwijzen en les geven, dan raken ze hun waarde kwijt en zullen zij onwenselijke effecten hebben op het gehele leerproces. Nederlandse leerlingen ondervinden zeker wel successen op school, maar deze resultaten zijn vooral verbonden aan het behalen van goede cijfers.

De Nederlandse leerlingen blijkt principieel extrinsiek gemotiveerd te zijn, gericht op het verwerven van goede cijfers en een diploma. Het onderwijs en de lessen zijn hier ook vaak op ingericht.

Zo is het voor de leerling wel duidelijk wat er in de les moet worden gedaan, maar niet wat dat (behalve het halen van een toets) zou moeten opleveren. 

Van een cijfer naar een groeiproces dus? Leerlingen zien het nut van cijfers en toetsen beslist, maar zouden graag meer nadruk willen op de ontwikkeling en groei die leerlingen doormaken en minder op het cijfer zelf. Dit komt tegemoet aan de zwakke leerling die met veel moeite van een 5 naar een 6 gaat, maar ook aan de leerling die makkelijk leert, eigenlijk meer uitdaging nodig heeft en van een 8 dus wel een 9 kan maken.

Een cultuur van voortdurende verbetering op scholen door te focussen op de kwaliteit van docenten

Dylan Wiliam bespreekt de kwaliteit van docenten en het feit dat elke docent kan verbeteren. Het creëren van een cultuur van voortdurende verbetering op scholen helpt alle leraren om beter te worden in wat ze doen.

Met andere woorden hoe kunnen we de effectiviteit van bestaande leraren te verbeteren?

Dylan Wiliam zegt over dit onderwerp het volgende:
Every teacher needs to improve, not because they are not good enough, but because they can be even better.” 

Nederland wordt steeds angstiger - Damiaan Denys

Ons land is veiliger, vermogender, socialer en gezonder dan ooit. Nederland staat op de zesde plaats in de lijst van gelukkigste landen ter wereld. Maar onze samenleving wordt in toenemende mate gestuurd door angst, aldus Damiaan Denys.  Damiaan Denys is filosoof en psychiater. Hij is als hoogleraar werkzaam aan de Universiteit van Amsterdam.

Als er één woord is dat de kwintessens formuleert van de wereld waarin we nu leven, dan is het angst. Verlangen naar controle, zowel persoonlijk als maatschappelijk, drijft ons in de net van de angst. We zijn bang om onze vrijheid te verliezen en derhalve zoeken we veiligheid in schijnzekerheden en regels. Damiaan Denys noemt controle derhalve totaal zinloos. Volgens Denys is het niet normaal om alles onder controle te hebben.

De verwaarloosde organisatie - Joost kampen

De 'verwaarloosde organisatie' is een boek van organisatieadviseur Joost Kampen om de weerbarstige werkelijkheid in organisaties beter te begrijpen. 

Als je deel uitmaakt van een organisatie, raak je sluipenderwijs gewend aan 'hoe de dingen hier gaan'. Alles wordt gaandeweg normaal, zelfs wat ongewoon of onhandig is. Pogingen om die zaken aan te pakken mislukken vaak, medewerkers raken vervreemd van hun werk en van elkaar en voor je het weet heb je een verwaarloosde organisatie. Een verwaarloosde organisatie waar het langdurig ontbreekt aan sturing en begeleiding.

Elke organisatie is in ontwikkeling, net als een kind in ontwikkeling is. Leidinggevenden zijn er om die ontwikkeling te begeleiden. En doen ze dat niet goed, dan vertonen hun medewerkers na verloop van tijd hetzelfde gedrag als dat van verwaarloosde kinderen. Ze worden cynisch, onverschillig, oneerlijk, onverantwoordelijk, keren zich innerlijk af van de zaak. Ze beginnen te roddelen, verliezen respect voor de leiding. En ze worden bang voor verandering, kunnen nieuwe eisen niet aan.

Verwaarlozing van organisaties kom vaker voor dan we denken, ondanks dat het woord niet voorkomt in de organisatiekunde. Joost Kampen onderzocht de oorzaken van het stranden van deze organisaties en introduceert een unieke veranderaanpak voor deze organisaties.

Zie ook https://www.ooa.nl/download/?id=17835944