De escalatieladder van Friedrich Glasl (1941) geeft de ontwikkeling van een conflict weer. Elke stap op de ladder heeft gevolgen voor het gedrag van mensen, voor hun houding en hun manier van denken.
De escalatieladder is een model dat laat zien hoe een conflict zich kan ontwikkelen. Het beschrijft de stappen waarin een conflict zich ontwikkelt, en laat zien waar de betrokken partijen zich bevinden in een conflict. Het model wordt gebruikt bij conflictbemiddeling, crisisbestrijding en in de hulpverlening.
De escalatieladder maakt het verloop van een conflict, de dynamiek, zichtbaar. De escalatieladder kan ook gezien worden als een de-escalatieladder. Het model verschaft inzicht in de fase van het conflict en aan de hand hiervan kan men stappen ondernemen naar een trede lager in het conflict.
De rol van de mediator
De rol van de mediator in de escalatieladder van Friedrich Glasl wordt hierbij verder besproken. De mediator de-escaleert een probleem tijdens de mediation. Dat betekent dat hij probeert partijen een stap hoger op de ladder krijgen.
Dat gaat niet zomaar. Bij iedere stap, zowel omhoog als omlaag, moeten partijen over drempels stappen. Dit gebeurt door prikkels. Voorbeelden van prikkels die tot een stap omlaag leiden zijn: een incident, een uit de hand gelopen telefoongesprek, een slecht gevallen brief of email, een verkeerde toonzetting of een niet nagekomen afspraak. (In conflicten blijken e-mails vaak een prikkel te vormen voor een verdere escalatie. Spreektaal komt de lezer zwart op wit voor ogen, terwijl instrumenten ter nuancering (stem of non verbale communicatie) ontbreken.
Andersom speelt het ook. Voor een stap omhoog op de ladder is net zo goed
een prikkel nodig. Denk aan het krijgen van begrip voor een reactie, het
ontvangen van waardering, een aangeboden excuus, nieuwe informatie ontvangen,
etc.
Het model onderscheidt drie fasen:
|
1. Rationele fase |
In de eerste rationele fase wordt er nog gezocht naar
win-win-oplossingen. De gesprekken verharden zich, er vallen harde woorden en
argumenten dienen niet meer om tot elkaar te komen maar om de ander te
overtuigen en de loef af te steken. Gesprekken worden debatten op het scherp
van de snede. Partijen staan op hun standpunt en blijven bij hun eigen
gelijk. Het gemeenschappelijke belang raakt uit beeld. Partijen luisteren
niet meer naar elkaar. |
|
2. Emotionele fase |
In de tweede emotionele fase gaat het over winnen of verliezen. Partijen
maken steeds meer zwart-wit-stereotypen van elkaar, het conflict polariseert
en breidt zich uit. Partijen verzamelen medestanders voor hun standpunt. Het
vertrouwen in elkaar raakt geleidelijk aan volledig zoek. De loopgraven
worden betrokken, partijen stellen harde eisen aan elkaar en beginnen te
dreigen. Men begint de ander te beschadigen. |
|
3. Vechtfase |
In de derde vecht-fase verliest de een of de ander of verliezen beiden.
Het is oorlog. De waarheid doet er niet meer veel toe. Rechtvaardigheid ook
niet. De redelijkheid is volledig zoek. Alle middelen zijn toegestaan om de
ander uit te schakelen. |
Een verdere uitwerking van de drie verschillende fases:
1. Rationele fase (win-win)
Conflict als probleem dat gezamenlijk kan worden opgelost (win-win)
De eerste fase is nog rationeel. De gesprekken verharden zich, stevige taal
wordt gebruikt en argumenten worden aangewend om de ander te overtuigen. De
gesprekken ontaarden in debatten. Partijen houden vast aan het eigen gelijk.
Het gemeenschappelijke belang komt meer en meer op de achtergrond. Partijen
luisteren niet meer naar elkaar.
|
Stap 1: verhouding |
-botsende standpunten -toenemende defensie -impasse -selectieve aandacht voor zwakke argumenten van de ander -accent op verschillen |
|
Stap 2: debat |
-eigen superioriteit wordt benadrukt -intellectueel geweld -handelen in termen van tegenstellingen -creativiteit neemt af -de ander in diskrediet brengen -elkaar door onderbrekingen van de wijs brengen -zelf willen scoren |
|
Stap 3: geen woorden maar daden |
-met praten valt niet te bereiken, dus actie -toenemende zichtbare irritaties -elkaar voor voldongen feiten plaatsen -inlevingsvermogen neemt af -ontstaan van negatieve fantasieën over het toekomstige handelen van de
ander -misleidend non-verbaal gedrag en indirecte communicatie |
2. Emotionele fase (win-lose)
Conflict als een strijd die gewonnen moet worden (win-lose)
De tweede fase is één en al emotie. Partijen stoppen elkaar in hokjes. Ook
wordt steun gezocht van anderen. Blokvorming is het gevolg. Scherpe
meningsverschillen worden heftige belangentegenstellingen. Beide partijen zijn
uit op gezichtsverlies van de ander. Angst, kwaadheid, verdriet krijgen de overhand.
Er wordt gedreigd.
|
Stap 4: imago en coalitie |
-gezocht wordt naar medestanders, ben je geen medestander dan ben je
tegenstander -eigen partij heeft alle positieve eigenschappen, de ander alleen
negatieve -er ontstaat een grote vertekening in percepties over de andere partij -behoefte aan sympathie -zwart-wit |
|
Stap 5: gezichtsaanval en gezichtsverlies |
-openlijke en discrete zwartmakerij van de ander de ander speelt per definitie vuil spel -zelfbeeld: ik ben vertegenwoordiger van het goede, de juiste ethiek -ontkenning van morele integriteit bij de andere partij verbanning |
|
Stap 6: dreigingsstrategieën |
-harde eisen -dreigen met negatieve sancties -het besef dat er niets meer te winnen valt -stress -geen duimbreed toegeven -als-dan constructie -vuil spel |
In de rationele en emotionele fase is er nog heel veel mogelijk om het
conflict in goede banen te leiden met mediation. De mediator stimuleert
partijen om de ladder terug omhoog te bewandelen van fase 2 naar fase 1; in
beweging van zwak naar sterk. Iedere stap geeft meer eigen verantwoordelijkheid
en vergroot de erkenning van de ander.
3. Vechtfase (lose-lose)
Conflict als totale oorlog (lose-lose)
De derde fase is de escalatiefase ofwel de vechtfase. Partijen raken verwikkeld
in een bittere strijd, waarin feiten, belangen, emoties en logica compleet door
elkaar heen lopen. Het is de fase die kan uitmonden in “samen de afgrond in” .
Alles wordt uit de kast gehaald om de vijand te vernietigen, zelfs als wanneer
het eigen belang hiermee wordt geschaad.
|
Stap 7: gepast antwoord |
-partijen hebben de hoop opgegeven -schade bij de ander is winst voor mij; leed bij de ander is vermaak voor
mij -verbittering en verharding -vergelding staat centraal -beperkte vernietigingsacties |
|
Stap 8: versplintering van de tegenpartij |
-de omgeving wordt radicaal gepolariseerd, je bent vóór of je bent tegen’ -de ander wordt als ‘ding’ gezien -geen stap meer terug doen -de ander zoveel mogelijk schade berokkenen |
|
Stap 9: samen de afgrond in |
-er is geen weg meer terug -partijen willen elkaar elimineren en ontleden -totale vernietiging van de ander, ook als dit zelfvernietiging betekent |
In de laatste treden van de vechtfase is de relatie meestal al zo
beschadigd dat mediation niet goed meer mogelijk is. Het inschakelen van een
arbiter of rechter is dan nog de enige mogelijkheid.
