Theorie U - Otto Scharmer

Introductie
Otto Scharmer is de auteur van het boek ‘Theorie U’ en senior docent bij het Massachusetts Institute of Technoogy (MIT).

Theorie U draait het om de volgende zaken:
- Een fenomeen van wakker worden met een dieper niveau van bewustzijn. Van jezelf, van de wereld om je heen en van de dingen die er werkelijk toe doen.
- Ten tweede is het een structuur en een taal, waarin je elkaar gaat begrijpen.
- En ten derde is het een methodiek, een proces dat je telkens weer kunt doorlopen om meer effectief te zijn als leider.

Theory U is een model dat diverse lagen van de mens raakt: mentaal, psychologisch, sociaal en spiritueel. Het doorlopen van de U raakt mensen ten diepste in hun verlangen om betekenis te hebben, en helpt hen tegelijk een wezenlijke relatie te leggen met alles om hen heen: zichzelf, anderen en de wereld. Het boek Theorie U is waardevol voor professionals die in hun dagelijkse praktijk bezig zijn met de begeleiding van veranderprocessen en zoeken naar praktische tools om duurzame verandering te bereiken.

Luisteren

Otto Scharmer onderscheidt vier verschillende niveaus van luisteren: 

- downloaden (waarbij je vooral op zoek bent naar bevestiging), 

- feitelijk luisteren (bestaande waarbij ideeën worden aangevuld), 

- empathisch luisteren (waarbij je voor de ander openstaat) en 

- generatief luisteren (waarbij je luistert vanuit je intuïtie).

Deze twee vormen van luisteren zijn niet goed genoeg als we iets willen veranderen.	Downloading: [waarbij je vooral op zoek bent naar bevestiging]	We luisteren vanuit onze eigen ervaringen en kennis, waardoor we de neiging hebben om te zoeken naar de bevestiging van ons eigen gelijk en snel te interpreteren. We luisteren dan eigenlijk naar hetgeen we al weten. We bevestigen daarmee onze meningen en oordelen. We zitten dan als het ware in een gesloten ruimte die het verleden reflecteert.
	Feitelijk luisteren: [waarbij ideeën worden aangevuld]	Hiermee openen we een raam om naar de buitenwereld te kijken. We horen dan ook de nieuwe dingen, de dingen die we niet hadden verwacht te horen of zien. We zijn open en nieuwsgierig.
Als we iets willen veranderen hebben we deze twee vormen luisteren nodig.	Empathisch luisteren: [waarbij je voor de ander openstaat]	Je luister naar de ander vanuit de ander. Je leeft je in en voelt mee, met compassie. Er ontstaat een emotionele verbinding . Je ziet een situatie of ervaring met de ogen van de ander. De ander voelt zich gehoord en gezien.
	Generatief luisteren: [waarbij je luistert vanuit je intuïtie]	Een waarderende vorm van luisteren waarbij iets bijzonders gebeurt. Al luisterend verbind je je met de ander op een dieper niveau, waardoor een verandering ontstaat. Je ziet nieuwe mogelijkheden voor de toekomst, wordt enthousiast, stijgt boven jezelf uit, hebt oog voor de potentie van die ander. Kortom: er leeft iets op. Er is echt contact, gedachten stromen. Het gesprek gaat vanzelf en de structuur is opbouwend en verkennend. Het denken wordt niet gehinderd door oude noties van wat mogelijk is en onmogelijk. De realiteit van vandaag staat niet in de weg van de mogelijkheid van de toekomst. Aan het einde van het gesprek ben je energieker dan aan het begin.

Scharmer zegt dat uitzonderlijke coaches en leiders vooral op de vierde manier luisteren. Zij luisteren met empathie naar je ervaringen en moeilijkheden, en voegen iets extra’s toe: zij zien ook wie je in toekomst kunt zijn en verbinden je hiermee door er aandacht voor te hebben.

De volgende video toont de verschillende vormen / niveau's van luisteren:

Rudolf Steiner

Otto Scharmer is sterk beïnvloed door de werken van Rudolf Steiner.

Rudolf Steiner heeft de overtuiging dat ‘achter’ de stoffelijke wereld een wereld ligt die toebehoort aan het bovenzintuiglijke, het geestelijke.

Het is een wereld die even reëel is als de fysieke wereld en waartoe een ieder toegang heeft, maar helaas blijft het menselijk bewustzijn voor het grootste gedeelte van de tijd gevangen binnen de wereld van het stoffelijke. (Steiners ‘bovenzintuiglijke waarneming’ mag zeer zeker niet verward worden met helderziendheid of paranormale begaafdheid.)

Het belangrijkste inzicht dat Otto Scharmer kreeg na het lezen van Steiners basiswerken werd bevestigd toen hij zijn eerste onderzoeksproject aan het MIT had voltooid en ontdekte dat we onze eigen ervaringen en ons eigen denkproces duidelijker, transparanter en nauwkeuriger moeten onderzoeken: Heb vertrouwen in je eigen waarneming als het fundamentele startpunt van welk onderzoek dan ook, maar volg je door die observatie in gang gezette gedachten daarna tot de bron ervan terug.

Instrumenten

Het ontwikkelen van een nieuw soort sociale technologie die gebaseerd is op drie instrumenten waarover ieder van ons al beschikt over een open geest, een open hart en een open wil.

Een open geest (Open Mind)	Het eerste instrument, de geest opent zich als mensen werkelijk bereid zijn hun eigen vooronderstellingen niet langer voor vanzelfsprekend te houden, maar dingen beginnen te horen en te zien die voordien niet zo evident voor hen waren. Dit is het begin van elk waarachtig leerproces en een sleutel voor een organisatie dat een poging doet belangrijke omgevingsveranderingen te duiden.	De open geest helpt je om met frisse ogen te kijken. Je bent nieuwsgierig.
Een open hart (Open Heart)	Het tweede instrument, het open hart is het vermogen tot empathisch luisteren en ons in anderen te verplaatsen. Je hart openen betekent toegang krijgen tot de diepere lagen van je emotionele waarneming en die activeren. Met het hart luisteren wil letterlijk zeggen dat we ons hart en ons vermogen tot waardering en liefde gebruiken als waarnemingsorgaan.	Het open hart helpt je om je in te leven in anderen en contact te maken. Je ontwikkelt empathie en compassie. Hiermee help je om de scheidslijn tussen ik en de ander, tussen ik en het systeem, op te heffen.
Een open wil (Open Will)	Het derde instrument, de open wil, houdt verband met ons vermogen toegang te krijgen tot ons authentieke zelf – het is een soort intelligentie die ook wel spirituele intelligentie wordt genoemd. Het heeft van doen met het fundamentele gebeuren van loslaten en laten komen.	De open wil stelt je in contact te komen met je authentieke zelf en je authentieke doel. De open wil laat je voelen dat je niet één bent maar twee. De ene persoon is degene die je bent geworden, gevormd door je verleden. De ander is de persoon die je kan zijn in de toekomst. En hiervoor heb je moed nodig.

Vijf verschillende stappen

Scharmer beschrijft in Theory U een proces bestaande uit vijf verschillende stappen: observing, sensing, presencing, crystallizing en prototyping.

Observing	De ‘observing' (seeing) fase beschrijft het proces van het kijken met frisse, open blik aan het begin van een veranderproces. Dit in tegenstelling tot het downloaden vanuit oude patronen en schema’s, wat vaak gebeurt wanneer men geconfronteerd wordt met nieuwe situaties en vraagstukken.
Sensing	In de tweede fase, die van ‘sensing’ , gaat het om het contact maken met een diepere laag in jezelf, om zo op een andere manier (vanuit een open hart) verbinding te maken met anderen.
Presencing	De fase van ‘presencing’ is gericht op het contact maken met dat wat er is én wat er mogelijk is in de toekomst.
Crystallizing	In de fase van ‘crystallizing’ is het de kunst om die mogelijke toekomst verder te verbeelden. Het vormgeven aan de inzichten en ideeën die in de vorige fase zijn ontstaan, vormt hier de kern.
Prototyping	Bij de laatste fase, die van ‘prototyping’, gaat het erom de ideeën om te zetten in voorzichtige, eerste acties.

En hoe gaan we de theorie U inbedden in het onderwijs?

Empathisch luisteren - meer dan alleen maar actief luisteren

De betekenis van het woord empathisch is inlevend. In de psychologie betekent empathie een manier van luisteren waarbij de luisteraar laat merken dat hij niet alleen de inhoud van de boodschap begrijpt, maar ook de emotionele signalen ontvangt. Hierdoor voelt de gesprekspartner zich veilig en geborgen. Hij krijgt het gevoel dat de luisteraar er helemaal voor hem is, zich volledig op hem richt.

Dick Rochât over empathisch luisteren = verbinding en contact maken
Empathisch luisteren gaat een stap verder dan aandachtig luisteren. Naast wat je hoort, probeer je ook de persoon achter de woorden op een breder en dieper niveau te begrijpen en aan te voelen.

Er is dus sprake van een menselijke verbinding tussen taak en relatie. Bij empathisch of groot luisteren, luister je tussen de regels door. Je hoort de emotie, je ziet en herkent non-verbale signalen, je neemt behoeften en zorgen waar en je identificeert iemands voorkeuren, overtuigingen en waarden. In feite stel jij je helemaal open om alle uitgesproken en onuitgesproken woorden en geuite signalen waar te nemen. Om empathisch te kunnen luisteren heb je een sterk begrip nodig van de mens achter de woorden en is het belangrijk de mens als geheel te zien en te waarderen, in plaats van slechts zijn acties en resultaten. Kortom, het hele verhaal van de ander; de persoon, zijn taken/resultaten, de manier waarop hij zichzelf leidt, wat hem drijft, zijn morele kompas, zijn gedrag en zijn context.

Stephen Covey over empathisch luisteren = eerst begrijpen dan begrepen worden

Stephen Covey schrijft in zijn boek ‘De zeven eigenschappen van effectief leiderschap’ dat, als hij het belangrijkste in relaties moest omschrijven in één zin, dit als volgt zou luiden: ‘eerst begrijpen dan begrepen worden’. Volgens hem is dit het geheim van effectieve communicatie.

De beste manier tot effectieve communicatie is het begrijpen van mensen. Hoe kun je mensen leren begrijpen? Door empathisch naar ze te luisteren, aldus Covey. Empathie tonen is volgens hem één van de beste manieren om een storting op de emotionele bankrekening te doen.

Eerst begrijpen dan begrepen worden. Volgens Covey denken de meeste mensen in ons eigen gelijk. We willen begrepen worden. Onze gesprekken zijn een verzameling monologen. We begrijpen nooit echt wat zich afspeelt in het hoofd van iemand anders.

Er zijn maar weinig mensen die luisteren op het niveau van empathisch luisteren. Stephen Covey schrijft dat je bij empathisch luisteren niet alleen je oren, maar ook je ogen en vooral je hart gebruikt. Dit luisterniveau brengt bepaalde risico’s met zich mee. Je bent kwetsbaar. Je moet de ander op gevoelsniveau willen begrijpen. En je mag niet de eerste zijn die zijn mond open doet: eerst begrijpen dan begrepen worden.

Actief luisteren versus empathisch luisteren

Als je laat zien dat hij actief luistert, gebruik je een aantal vaardigheden die ervoor zorgen dat de gesprekspartner weet dat je begrijpt wat hij vertelt. Je laat bijvoorbeeld luistergeluidjes horen, vat samen en stelt nieuwe vragen. Empathisch luisteren gaat een stapje verder en zorgt voor echt contact in een gesprek. Je communicatie wordt nog effectiever.

Voordelen empathisch luisteren

Dankzij empathisch luisteren:

Maximaal inspannen	Laat je zien dat je je optimaal inspant om het verhaal te begrijpen.
Effectiever communiceren	Ontstaat er een beter contact tussen jou en je gesprekspartner, waardoor je effectiever kunt communiceren.
Betrokkenheid tonen	Toon je je betrokkenheid bij de gesprekspartner. Je erkent zijn ideeën en inzichten en daarmee erken je hem zelf.
Persoonlijke groei	Geef je de spreker de kans zich volledig te uiten, waardoor hij de kans krijgt achter zaken te komen waar hij zich nog niet van bewust was. Hierdoor komt een proces van persoonlijke groei tot stand.
Gevoel van voldoening	Empathisch luisteren geeft je een gevoel van voldoening als je merkt dat je je gesprekspartner hiermee geholpen hebt. Een fantastisch gevoel.

Hoe bereik je het gevoel dat je gesprekspartner zich volledig begrepen voelt?

Veiligheid	Allereerst is het belangrijk dat je zorgt voor een omgeving waarin iemand zich veilig voelt en waar je niet gestoord wordt.
Stemming	Zorg ervoor dat je in de juiste stemming komt, voordat het gesprek begint. Hou je niet meer bezig met je eigen gedachten, zoals: “ ik moet de garage nog bellen” of “ wat maakte mijn collega vanmorgen een nare opmerking”. Maak je hoofd leeg. Neem daarom bijvoorbeeld vijf minuten voor aanvang even de tijd om rustig te worden en te concentreren op het komende gesprek.
Op gemak stellen	Ontvang je gesprekspartner en laat direct merken dat je je uitsluitend met hem bezighoudt. Maak oogcontact en richt je volledig op de persoon. Stel hem vragen om hem op zijn gemak te laten voelen, bijvoorbeeld of hij iets wil drinken.
Geen waardeoordeel	Als je het gesprek begint, stel open en neutrale vragen zonder waardeoordeel. Daarmee vergroot je het gevoel van veiligheid en toon je je betrokkenheid.
Concentreren	Concentreer je helemaal op het gesprek en op wat je gesprekspartner vertelt.
Open	Stel je open voor het verhaal zonder na te denken waar het heengaat. Luister naar je gesprekspartner en niet naar het verhaal in je eigen hoofd.
Vraag door	Vraag door, maar voorkom dat je, tijdens het verhaal van je gesprekspartner, de vragen al aan het bedenken bent.
Niet adviseren	Ga niet adviseren, dat kan weerstand oproepen en vermindert een gevoel van veiligheid. Laat mensen zelf de oplossing bedenken.
Emoties	Stel je open voor eventuele emoties en benoem ze.
Lichaamstaal	Kijk naar lichaamstaal, hoe ondersteunt dat het verhaal? Benoem wat je ziet.
Doel van het gesprek	Focus je op het doel van het gesprek (en niet op dat van het verhaal, want dan ga je het verhaal invullen en dat is juist niet de bedoeling).

Begrip hebben is niet hetzelfde als dezelfde mening hebben

Overigens is het begrijpen van wat je gesprekspartner je wil vertellen, niet hetzelfde als het met hem eens zijn. Je kunt een andere mening hebben en toch begrip hebben voor de gevoelens en het verhaal. Empathisch luisteren kost wellicht in het begin veel oefening en wellicht veel energie. Maar het heeft veel voordelen.