Zelfgestuurd leren

Zelfgestuurd leren houdt in dat de leerling zelfstandig en met zin voor verantwoordelijkheid de sturing voor de leerprocessen in handen neemt. Maar leren is niet vrijblijvend. Leerlingen moeten voortdurend waakhond spelen over hun eigen leerproces. Ze bewaken hun eigen leerproces en reflecteren over hun aanpak. “Ben ik goed bezig?” is een vraag die nooit veraf is.

Om zijn eigen leerproces te sturen moet een leerling beschikken over verschillende leerstrategieën. Metacognitieve kennis en vaardigheden, cognitieve vaardigheden, organisatie vaardigheden, motivatie  en zelfreflectie zijn daarbij de nieuwe ordewoorden. Het zelfregulerend leren c.q. het effectiever leren met leerstrategieën wordt uitgebreid beschreven in het boek ‘Effectiever leren met leerstrategieën’ van sociaal psycholoog Pieternel Dijkstra.

Leerlingen begeleiden is dus, net als opvoeden, geleidelijk loslaten en de leerling zelf controle geven over het leerproces. Zicht verwerven op de eigen competenties moet mogelijk worden in de leersituatie.

Een leerling dient te beschikken over verschillende leerstrategieën om zijn eigen leerproces te sturen moet. Uit onderzoek blijkt namelijk dat leerlingen aanzienlijk beter presteren als ze leerstrategieën inzetten in hun leerproces. Leerstrategieën zijn concrete manieren van leren die leerlingen bewust kunnen inzetten om het leren zo soepel mogelijk te laten verlopen – ze leren hen ‘hoe’ ze moeten en kunnen leren. Leerstrategieën zet een leerling actief en bewust in. Denk bijvoorbeeld aan het plannen van een opdracht, het terugkijken op fouten en het verbinden van zelfbedachte voorbeelden aan de leerstof. Dat vereist allemaal een actieve, bewuste inspanning. Elke keer weer moet de leerling een afweging maken: Wat ga ik doen? Welke leerstrategie kan ik nu het best inzetten?

De vragen

De lijst van vragen is ingedeeld in vier categorieën;

A - motivatie,

B - zelfregulatie vooraf,

C - zelfregulatie tijdens het

D - leerproces en zelfregulatie na het leerproces.

A - Motivatie:

1	Ik vind het belangrijk dat ik tijdens de les steeds beter wordt in bepaalde opdrachten.
2	Ik vind het belangrijk dat ik goed kan presteren tijdens de les.
3	Ik vind het belangrijk om tijdens de les zoveel mogelijk dingen te leren.
4	Ik denk dat ik opdrachten tijdens de les succesvol kan maken.
5	Ik vind veel opdrachten tijdens de les leuk om te doen.
6	Wanneer een opdracht niet goed ging, wil ik het opnieuw proberen.
7	Ik heb er vertrouwen in dat ik mijn doelen voor de les kan bereiken.
8	Wanneer ik een opdracht tijdens de les niet leuk vind, doe ik wel goed mijn best.
9	Tijdens de les leer ik vaardigheden die ik buiten de les kan gebruiken.
10	Wanneer ik een opdracht niet leuk vind, probeer ik manieren te bedenken om het voor mezelf leuker te maken.

B - Zelfregulatie vooraf:

1	Voor ik een opdracht ga maken, denk ik na over wat mijn doel voor die opdracht is.
2	Voor ik een opdracht ga maken, denk ik na over hoe ik het ga doen.
3	Voor ik een opdracht ga doen, denk ik na over wat ik al over die opdracht  weet en wat ik al kan.
4	Voor ik een opdracht ga maken, denk ik na over de stappen die ik ga nemen om mijn doel te halen.
5	Voor ik een opdracht ga maken, denk ik na over wat de vorige keer dat ik die opdracht deed minder goed ging.

C - Zelfregulatie tijdens het leerproces:

1	Terwijl ik met een opdracht bezig ben, denk ik na over hoe goed ik het doe.
2	Als ik terwijl ik met een opdracht bezig ben en merk dat het niet lukt, denk ik na over hoe ik die opdracht anders kan doen.
	Terwijl ik met een opdracht bezig ben, concentreer ik me helemaal.
3	Terwijl ik met een opdracht bezig ben, denk ik na over wat ik nog moet doen om mijn doel te halen.
4	Terwijl ik met een opdracht bezig ben, controleer ik of ik die goed uitvoer.
5	Terwijl ik met een opdracht bezig ben, probeer ik een beeld te vormen van de lesstof.
6	Terwijl ik met een opdracht bezig ben, benoem ik in mijn hoofd de stappen die ik moet nemen om de opdracht te maken.
7	Terwijl ik met een opdracht bezig ben, probeer ik uit te vinden waarom het goed of juist minder goed gaat.

D - Zelfregulatie na het leerproces:

1	Als ik nadat ik een opdracht gemaakt heb niet tevreden ben, denk ik na over hoe ik die opdracht de volgende keer anders kan doen.
2	Als het maken van een opdracht niet goed ging, denk ik na over hoe dat kwam.
3	Nadat ik een opdracht gemaakt heb, bepaal ik of ik tevreden ben.
4	Nadat ik een opdracht gemaakt heb, denk ik na over wat goed en wat minder goed ging.
5	Nadat ik een opdracht gemaakt heb, bekijk ik of ik mijn doel gehaald heb.

Bij elk van de vragen kan de leerlingen de volgende opties invullen; (1) bijna nooit, (2) soms, (3) vaak en (4) bijna altijd.

Cognitieve, metacognitieve en motivationele/affectieve leerstrategieën

Welke cognitieve, metacognitieve en motivationele/affectieve leerstrategieën kunnen het best worden geïnstrueerd om zelfgestuurd leren van leerlingen te bevorderen?

Cognitie

Cognitie verwijst naar cognitieve leerstrategieën van informatieverwerking, gericht op het onthouden en integreren van nieuwe informatie bij bestaande kennis. Deze strategieën worden toegepast tijdens uitvoering van taken en zijn dus heel specifiek. Voorbeelden hiervan zijn het herhalen van woordjes om een nieuwe taal te leren en het activeren van voorkennis van een onderwerp waarover men een tekst gaat lezen bij lessen begrijpend lezen.

Cognitieve leerstrategieën

·      Herhalen/memoriseren: inprenten van informatie door herhaling. ·      Relateren: verbanden leggen, analogieën bedenken. ·      Kritisch verwerken: meedenken, redeneren en andermans redenaties toetsen. ·      Concretiseren: concrete voorstellingen vormen, visualiseren. ·      Toepassen: oefenen in het gebruiken van nieuwe kennis. ·      Analyseren: opsplitsen in onderdelen, onderzoeken. ·      Structureren: samenbrengen, schematiseren, ordenen. ·      Selecteren: hoofd- en bijzaken scheiden, focussen op kern.

Metacognitie

Metacognitie verwijst naar leerstrategieën om de cognitie te controleren en te reguleren. Ze zijn op een ‘hoger niveau’ en algemener van aard dan de cognitieve leerstrategieën. Ze kunnen worden ingezet voorafgaand, tijdens en na afloop van het uitvoeren van een taak. Voorbeelden hiervan zijn het maken van een planning voor men aan een vak of taak begint en het na afloop reflecteren op het leerproces en/of de uitkomsten om na te gaan of men succesvol was en nadenken over hoe men een vergelijkbare taak in het vervolg zal aanpakken. Metacognitieve leerstrategieën kunnen ook tijdens het werken aan een taak worden geactiveerd. Het gaat dan vooral om zogenaamde monitoringactiviteiten, waarbij men nadenkt over de taak, en/of de gevolgde aanpak goed is of dat men het beste opteert voor een andere aanpak. Voorbeelden van deze monitoringstrategieën zijn tijdens het lezen van een tekst even stoppen om voor zichzelf te herhalen waar de tekst over gaat en tijdens het maken van sommen controleren of men wel de juiste stappen uitvoert.

Metacognitieve leerstrategieën

·      Oriënteren: voorbereiden van een leerproces. ·      Plannen: ontwerpen van een leerproces, voorspellen. ·      Proces bewaken: leerproces toetsen aan plan, registreren vorderingen en (on)begrip. ·      Diagnosticeren: vaststellen niveau van eigen kennis. ·      Bijsturen: veranderingen aanbrengen in het leerproces. ·      Toetsen: controleren of leerstof wordt beheerst. ·      Evalueren: beoordelen leerproces (in licht van het plan/doel). ·      Reflecteren: nadenken over leren, leeractiviteiten en -ervaringen.

Motivatie en affect

Motivatie en affect, tot slot, omvatten alle motivationele opvattingen over of (emotionele) reacties op zichzelf in relatie tot de taak. Het gaat hier dus om wat men wil doen en of men zichzelf kan motiveren om aan de taak te werken. Voorbeelden zijn zichzelf belonen als men een taak heeft afgerond (en zichzelf tijdens het werken deze beloning in het vooruitzicht stellen), taakwaardering en het opbouwen van positieve verwachtingen ten aanzien van. het kunnen vervullen van een taak (self-efficacy). Voorbeelden van motivationele/affectieve leerstrategieën zijn zichzelf belonen als men een taak heeft afgerond (en zichzelf deze beloning in het vooruitzicht stellen tijdens het werken) en taakwaardering. Bij taakwaardering is men zich bewust dat de taak die men moet uitvoeren een belangrijke taak is.

Motivatie/affectieve leerstrategieën

·      Attribueren: toeschrijven van leerresultaten aan oorzakelijke factoren. ·      Motiveren: opbouwen en onderhouden van de wil om te leren. ·      Concentreren: richten van de aandacht op taakrelevante aspecten. ·      Zichzelf beoordelen: het afleiden van oordelen over zichzelf als lerende. ·      Waarderen: subjectieve waarden toekennen ten gunste van de wil te investeren. ·      Inspannen: verrichten van denkactiviteiten die mentale energie vereisen. ·      Emoties opwekken: genereren van positieve- en omgaan met negatieve gevoelens. ·      Verwachten: opbouwen van verwachtingen, self-efficacy.

Uit onderzoek blijkt dat een gecombineerde aanpak van cognitieve en metacognitieve leerstrategieën het meest effectief is voor het verbeteren van leeruitkomsten. Vooral relateren, analyseren, structureren, oriënteren, plannen en evalueren blijken in een dergelijke combinatie goed te werken.

Relateren refereert daarbij aan het verbanden kunnen leggen en analogieën kunnen bedenken. Bijvoorbeeld: tijdens de les aardrijkskunde gaat het over aardbevingen. De leerkracht laat vervolgens een filmpje zien over tsunami’s en vraagt de leerlingen wat beide onderwerpen met elkaar te maken hebben. De leerlingen maken een woordweb over aardbevingen.

Analyseren is het op kunnen delen van een taak in kleinere delen of stappen. Bijvoorbeeld: bij het maken van woordsommen, moeten leerlingen eerst goed kijken wat voor type som het is (optellen, vermenigvuldigen) en welke getallen ze nodig hebben om de berekening uit te voeren. Pas daarna gaan de leerlingen aan de slag met de daadwerkelijke som.

Structureren is het kunnen samenbrengen, schematiseren en ordenen van de informatie in een leertaak. Bijvoorbeeld: tijdens een geschiedenisles over de tweede wereldoorlog maken de leerlingen een eigen tijdlijn met daarin een aantal kernbegrippen en oorzaak-gevolg relaties.

Oriënteren betreft het voorbereiden op het leerproces. Bijvoorbeeld: voorafgaand aan het maken van een toets begrijpend lezen, lezen leerlingen de titel, kopjes en de vragen door voordat ze de hele tekst gaan lezen.

Plannen betreft het ontwerpen van het leerproces en het stellen van doelen. Bijvoorbeeld: tijdens een natuurkundig experiment beginnen de leerlingen met het doornemen van de stappen die ze moeten volgen om het experiment te kunnen uitvoeren. Ze zorgen dat alle materialen op tafel staan voordat ze beginnen en voeren stap voor stap de opdracht uit.

Evalueren is het beoordelen van het leerproces in het licht van het plan/doel. Bijvoorbeeld: nadat leerlingen hun cijfers op een aardrijkskundetoets terug krijgen, gaan zij na of het cijfer overeenkomt met wat ze verwachtten. (Vooral) in het geval van een laag cijfer bedenken zij wat ze een volgende keer anders moeten doen bij het leren voor een toets.

Een voorbeeld van hints bij het oplossen van een probleem

1) Probeer in eigen woorden te vertellen wat je al weet over het probleem,

2) Bedenk welke informatie je nodig hebt om het probleem op te lossen.

3) Noem de stappen die je moet ondernemen om het probleem op te lossen.

4) Controleer na elke stap of je wel vooruit komt in je oplossing van het probleem

5) Controleer je uitkomsten

6) Ga na of je een oplossing voor je probleem hebt gevonden