Systeem 1 en 2 – onbewust en bewust - Daniel Kahneman

Aan de hand van een aantal voorbeelden laat de Israëlisch-Amerikaanse psycholoog en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman in zijn boek 'Thinking, Fast and Slow' (Nederlandse vertaling 'Ons feilbare denken') zien hoe ons verstand ons in de maling kan nemen.

Kahnemans boodschap is ga nooit af op je gevoel, zeker niet als je belangrijke beslissingen hebt te nemen. Gevoelens zijn namelijk notoir onbetrouwbaar. Maar wantrouw ook wat je als je gezonde verstand beschouwt. Wij zijn namelijk veel minder redelijke wezens dan we in onze hoogmoed geneigd zijn te geloven. Ook onze rationaliteit verdient permanente scepsis.

De psycholoog Daniel Kahneman komt met een heel eigen benadering van ‘bewust’ en ‘onbewust’. Kahneman verdeelt ons geestelijke leven in twee systemen.

Systeem 1 = intuïtie = onbewust	Systeem 2 = analyse = bewust
Het eerste systeem is snel, reflexmatig, halfbewust, ‘intuïtief’ en evolutionair oud. Het is dit systeem dat je in staat stelt om te lopen, te kauwen en weg te springen van een aanstormende auto. Het eerste systeem reageert op indrukken, legt razendsnel causale verbanden, ook als ze er niet zijn. Dit eerste systeem heeft de neiging om van alles wat er gebeurt meteen een coherent verhaal te maken, met een kop en een staart.	Het tweede systeem is evolutionair jonger, het is traag, het gaat niet langs gebaande paden, het doet z’n werk met moeite, het voert een uitdrukkelijke bezigheid uit en het onderscheidt ons waarschijnlijk van dieren. Systeem 2 is in staat tot reflectie, argumentatie, gedraagt zich voorzichtiger, rustiger, wil best langer nadenken. Helaas is het tweede systeem ook aartslui. Het kiest dikwijls de weg van de minste weerstand, neemt maar al te graag klakkeloos over wat systeem 1 hem tracht wijs te maken. Het is vóór alles gesteld op 'cognitief gemak'.
Een voorbeeld: Je wandelt naast je vriendin door een drukke winkelstraat. Systeem 1 helpt je uit te wijken voor tegemoetkomende voetgangers terwijl je tegen je vriendin aardige dingen zegt over het zonnige weer.	Een voorbeeld Onverwacht vraagt je vriendin: ‘Hoeveel is 13x34?’ Wat is nu het eerste dat je doet? Je gaat stilstaan. Probeer dit maar eens uit in een echte situatie. De uitkomst is vrijwel altijd raak. Voor 13x34 heb je niks aan systeem 1, nu moet systeem 2 in actie komen en dat kost nadrukkelijke moeite.

Samenwerkend leren
Als systeem 1 en systeem 2 samenwerken, zijn het krachtige bondgenoten. Dan werkt ons brein het meest efficiënt en is het tot de krachtigste vondsten in staat. In het onderwijs zouden leerlingen veel complexe taken moeten uitvoeren, waarbij ze zowel hun systeem 1 (intuïtie, ervaringsgebaseerd handelen) en hun rationele systeem 2 moeten gebruiken. En dan liefst samen met andere leerlingen en de leerkracht. Samenwerkend leren heeft wellicht zo’n sterke impact op leren omdat het ons helpt om uit onze eigen stereotiepe beelden en denkcirkeltjes te breken.

Leerlingen zouden moeten weten hoe hun brein werkt. Het kan hen helpen om snelle, emotionele beslissingen te ontmaskeren, snelle vooroordelen te doorprikken, problemen op een rationele manier te benaderen, en vooral minder snel harde (en onomkeerbare) oordelen over anderen te vellen. Of over zichzelf.

Klik voor meer informatie op de volgende link : 
https://robsegers.blogspot.com/2014/05/hoe-mensen-in-situaties-van-onzekerheid.html

Het slimme onbewuste door Ap Dijksterhuis

Veruit de meeste beslissingen die je neemt, gaan onbewust. Denk maar eens aan de ‘beslissing’ om je hoofd te draaien als je ineens links een toeterende auto hoort, of om je oren te spitsen als iemand ergens anders in een drukke kamer je naam zegt. Daar hoef je niet bij na te denken. Je brein gebruikt zogenaamde heuristieken om dit te regelen. Heuristieken kun je zien als een soort automatische methode op een probleem – ‘Getoeter! Wat nu?’ of ‘Huh, mijn naam! Wat zeggen ze?’ – op te lossen. Je hoeft dus niet bewust te gaan uitvogelen wat er gedaan moet worden: je brein zorgt ervoor dat je volautomatisch de juiste handeling uitvoert. Lekker makkelijk, en lekker snel. Je wordt er bovendien niet moe van.

Is een probleem echter te ingewikkeld voor je heuristieken, dan treedt Plan B in werking. Je gaat nu nadenken over wat er aan de hand is, bewust en doelmatig. Dat gebeurt bijvoorbeeld als je een ingewikkelde vergelijking moet oplossen, of wilt beslissen of je het ene huis of het andere huis gaat kopen. Je wikt en weegt, en uiteindelijk neem je – hopelijk – een verstandige en juiste beslissing. Het duurt lang en kost moeite, maar uiteindelijk heb je ook wat: je hebt rationeel bezig geweest.

In zijn boek Het slimme onbewuste laat Nijmeegse hoogleraar Ap Dijksterhuis laat zien dat het bewustzijn slechts een kleine rol speelt bij wat wij doen. In zijn boek bindt Dijksterhuis de strijd aan met de ideeën van Descartes en wordt het onbewuste gerehabiliteerd. Volgens de filosoof Descartes bestond het onbewuste uberhaupt niet. Volgens Dijksterhuis is het tijd dat het onbewuste definitief uit het verdomhoekje komt. Volgens Dijksterhuis is het namelijk juist het onbewuste dat vrijwel alles doet dat psychologisch van belang is. Ons bewustzijn krijgt alleen maar de memo achteraf.

Het belang van bewuste processen wordt onder meer overschat, omdat we ons alleen bewust zijn van deze bewuste processen. Het is zoals bij een ijsberg. We zijn ons slechts bewust van het kleine topje van de ijsberg dat boven het wateroppervlak uitsteekt. Het grootste deel van de ijsberg bevindt zich echter onder het wateroppervlak en daarvan zijn we ons niet bewust.

Dijksterhuis gaat dieper in op de rol van het onbewuste bij waarneming, meningen, beslissingen, creativiteit en gedrag. Met betrekking tot het onbewust beslissen gaat men er vaak vanuit dat men tot een betere beslissing komt als men er langer bewust over nadenkt. Volgens Dijksterhuis leidt bewust nadenken inderdaad tot de beste keuze in het geval van eenvoudige beslissingen (bijvoorbeeld de aankoop van een fles shampoo in een supermarkt).

Bij complexere beslissingen (bijvoorbeeld de aanschaf van een digitale spiegelreflexcamera) is het beter om de hulp van het onbewuste in te schakelen. Nadat alle belangrijke informatie is verzameld, laat je het onbewuste het werk doen en slaap je er als het ware een nachtje over. Vervolgens neem je een besluit.

We zien ons onbewuste vaak als ondergeschikt, niet meer dan een hulpje van het bewustzijn vol verdrongen herinneringen en dierlijke driften. Ap Dijksterhuis laat zien dat dit niet klopt. Met 20.000 keer meer capaciteit dan ons bewustzijn bepalen onbewuste processen in ons brein ons gedrag, denken en gevoel.